Kalite kontrol nedir? Üretimde kontrol türleri ve karar süreci

Kalite kontrol, bir ürünün belirlenmiş özelliklere uygunluğunun ölçme, muayene veya deney yoluyla belirlenmesidir. Buradaki kritik kelime “belirlenmiş”tir: kontrol yapan kişi neyin uygun sayılacağına o an karar vermez, kendisinden önce yazılmış bir kritere bakar. Kriter yoksa yapılan iş kontrol değil, gözlemdir.

Bu ayrımın pratik sonucu şudur: bir kontrol noktasının kurulması, ölçüm yapılmasından önce kriterin yazılmasını gerektirir. Sahada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, kontrolün başlatılmış ama kriterin hâlâ sözlü olmasıdır — o durumda iki vardiya aynı parçaya iki farklı karar verebilir ve ikisi de kendi içinde tutarlıdır.

Kalite kontrol ile kalite güvence arasındaki fark

Bu iki terim Türkçede sık sık birbirinin yerine kullanılır, ama farklı işleri tarif eder. Kalite kontrol ürüne bakar ve “bu parça uygun mu?” sorusunu sorar. Kalite güvence sürece bakar ve “bu süreç uygun parça üretecek biçimde kurulmuş mu?” sorusunu sorar. Birincisi çıktıyı yakalar, ikincisi çıktının nasıl oluştuğunu düzenler.

Küçük ekiplerde her iki iş de aynı kişide toplanır ve bu bir sorun değildir; sorun, iki işin aynı şey sanılmasıdır. Yalnızca kontrol yapan bir yapı hatayı sürekli yakalar ama hiç azaltmaz. Yalnızca süreç kuran bir yapı ise varsayımlarının doğru olup olmadığını hiçbir zaman ölçmez.

Kontrol noktaları üretim akışındaki yerlerine göre adlandırılır. İsimler firmadan firmaya değişse de üç nokta hemen her yerde tanınır ve her birinin cevaplamaya çalıştığı soru farklıdır.

Bu üçü birbirinin yerine geçmez. Güçlü bir son kontrol, zayıf bir proses kontrolünü telafi ediyormuş gibi görünebilir; ancak son kontrolde yakalanan bir uygunsuzluk, o ana kadar üretilmiş her parçayı şüpheli hâle getirir. Proses kontrolünün asıl işlevi hatayı erken yakalamak değil, şüpheli miktarı küçük tutmaktır.

Kontrolün kapsamı, o partide neyi bilmediğinize bağlıdır. Süreç kararlıysa ve geçmişi biliniyorsa, tanımlı bir numune partinin durumu hakkında yeterince şey söyler. Süreç hakkında bir şüphe varsa numune bunu söyleyemez: numune yalnızca bulduğunu gösterir, bulmadığını göstermez.

• Numune kontrolü planlıdır ve partinin tamamı hakkında istatistiksel bir çıkarım kurar; kararı parti düzeyindedir, parça düzeyinde değil.
• Tam kontrol — sahada çoğunlukla %100 kontrol denir — partideki her parçayı tek tek değerlendirir ve kararı parça düzeyinde verir.
• Numune kontrolünde “uygun” çıkan bir parti, içinde hiç uygunsuz parça olmadığı anlamına gelmez; yalnızca bakılan numunede uygunsuzluk bulunmadığı anlamına gelir.
• Tam kontrol pahalıdır ve yorucudur; sürekli bir yöntem olarak değil, belirsizliği kaldırmak için geçici olarak kullanılır.

Bir partinin tamamının kontrol edilmesi gerektiğine karar verildiği noktada iş artık rutin kalite kontrol değil, sorting'dir. İkisi arasındaki sınır budur: kapsamın tamamına çıkması ve kararın parça bazına inmesi. Sorting'in kendi süreci, tetikleyicileri ve kapanış kriterleri için ayrı bir rehber var.

Kontrol kriteri, bir parçanın uygun sayılması için sağlaması gereken koşulların yazılı hâlidir. Kaynağı tek bir belge değildir; birden çok belgeden derlenir ve aralarında çelişki çıkabilir. Çelişki çıktığında hangisinin üstün olduğunun önceden belli olması gerekir.

1. Teknik resim ve şartname: ölçüler, toleranslar, malzeme ve yüzey koşulları burada tanımlıdır ve çoğu durumda en üstteki kaynaktır.
2. Müşteri talimatı: müşteri, kendi hattındaki bir riske karşı resimde olmayan ek bir koşul isteyebilir. Bu koşul yazılı hâle gelmeden kontrol kriteri sayılmaz.
3. Kontrol talimatı: sahadaki kişinin eline geçen belge budur. Yukarıdaki iki kaynağı uygulanabilir adımlara çevirir — hangi yüzey, hangi ışık altında, hangi aletle.
4. Sınır numune: görsel kriterlerde tarif yetmez. Kabul edilebilir ile edilemez arasındaki sınırı gösteren fiziksel örnek, tartışmayı bitiren şeydir.

Görsel kriterler bu listenin en zayıf halkasıdır, çünkü “çapak olmayacak” gibi bir cümle ölçülebilir değildir. Aynı parçaya iki kişinin farklı karar vermesi çoğunlukla dikkatsizlikten değil, kriterin kişiye yorum bırakmasından kaynaklanır. Sınır numune bu boşluğu kapatmanın en pratik yoludur.

Bir ölçünün sonucu, ölçülen parça kadar ölçen alete ve ölçen kişiye de bağlıdır. Bu yüzden kontrol kurulurken üç şeyin birden tanımlanması gerekir: hangi özellik ölçülecek, hangi aletle ölçülecek ve o aletin doğruluğu ne zaman en son doğrulandı.

• Ölçüm aleti, ölçülecek toleransa göre seçilir. Toleransın kendisi kadar hassas bir alet, o ölçüyü ayırt edemez; genel kabul, aletin toleransa kıyasla belirgin biçimde daha hassas olmasıdır.
• Kalibrasyon kaydı aletin geçmişini gösterir. Kalibrasyonu geçmiş bir aletle alınan ölçümler, sonradan sorgulandığında savunulamaz hâle gelir.
• Aynı parçanın aynı kişi tarafından iki kez ölçülmesi aynı sonucu vermelidir. Vermiyorsa sorun parçada değil, yöntemdedir.
• Aynı parçanın iki farklı kişi tarafından ölçülmesi de aynı sonucu vermelidir. Görsel kriterlerde bu koşulu sağlayan şey tarif değil, sınır numunedir.

Ölçüm sonuçlarının kayda nasıl geçtiği de bir karardır. Sayısal bir ölçü kaydedildiğinde o parçanın toleransın neresinde durduğu sonradan görülebilir; yalnızca “uygun” yazıldığında bu bilgi kaybolur. İkisi arasındaki seçim, kaydın ileride hangi soruyu cevaplaması beklendiğine göre yapılır.

Kontrolü yapan kişi ile kararı veren kişi her zaman aynı değildir ve bu ayrımın yazılı olması gerekir. Parça bazındaki OK / NOK ayrımını kontrolü yapan kişi verir. Partinin serbest bırakılıp bırakılmayacağı ise çoğu organizasyonda tanımlı bir yetkinin kararıdır.

Uygunsuz çıkan bir parti için verilebilecek kararlar sınırlıdır ve her birinin farklı bir sahibi vardır: yeniden işleme, ayrıştırma, hurdaya ayırma, ya da bazı durumlarda müşteri onayıyla olduğu gibi kullanma. Bu kararların hangisinin kimde olduğu, işin başında bilinmediğinde parti bekler ve bekleme süresi maliyetin büyük kısmını oluşturur.

Bir kontrol kaydının değeri, kontrol bittikten aylar sonra ölçülür. O gün herkesin bildiği ama hiçbir yere yazılmayan bilgi, altı ay sonra kimsenin hatırlamadığı bilgidir. Kaydın taşıması gereken alanlar bu yüzden şaşırtıcı derecede sabittir.

• Neye bakıldı: parça numarası, revizyon ve varsa parti kimliği — yazım farklarından bağımsız, tek bir biçimde.
• Neye göre bakıldı: kriterin kaynağı ve sürümü. Şartname değiştiğinde eski kayıt eski kritere göre okunmalıdır.
• Ne kadarına bakıldı: kontrol edilen adet ve kapsamın tanımı — numune mi, partinin tamamı mı.
• Ne bulundu: uygun ve uygunsuz adetler, uygunsuzlukların türüne göre ayrımı ile birlikte.
• Kim ve ne zaman: kontrolü yapan kişi, vardiya ve tarih. Karar başkasındaysa kararı verenin de adı.
• Ne oldu: partinin serbest bırakıldığı, bekletildiği ya da başka bir işleme yönlendirildiği bilgisi.

Bu alanların hepsi tek bir yerde durmak zorunda değildir, ama aralarında bağ olmak zorundadır. Kayıt üç ayrı yerde yaşıyorsa — talep postada, sonuç telefonda, rakam tabloda — üçünün de doğru olması yetmez; hangisinin son hâl olduğu sorusunun bir cevabı olması gerekir.

Rutin kalite kontrol bir uygunsuzluk yakaladığında sıra iki soruya gelir: bu uygunsuzluk hangi parçaları etkiliyor olabilir, ve o parçalar nerede? Birincisinin cevabı containment kapsamıdır, ikincisinin cevabı ise şüpheli stoktur. Kapsam belirlendikten sonra kapsamdaki parçaların tek tek bakılması sorting'dir.

Sıralamayı tersine çevirmek sahada sık yapılan bir hatadır: kapsam netleşmeden sorting başlatıldığında ekip kontrol eder ama neyin bittiğini bilmez, çünkü bitiş kriteri kapsamla tanımlanır. Bu yüzden containment kararı sorting'den önce gelir, sorting ise containment'ın uygulama adımıdır.

1. Kriterin sözlü kalması: kontrol başlar, ama neyin uygun sayıldığı kişiden kişiye değişir. İlk anlaşmazlıkta iş durur.
2. Adetlerin birbirinden türetilmesi: kontrol edilen adetten uygunsuz adet çıkarılarak uygun adet hesaplanır. Bir sayım hatası bu yolla iki kolona birden yayılır.
3. Kaydın kişiye bağlanması: bir işin geçmişi tek bir kişinin posta kutusunda yaşar. O kişi izne çıktığında kayıt da izne çıkar.
4. Revizyonun atlanması: parça numarası yazılır, revizyon yazılmaz. Aynı numaranın iki revizyonu farklı kriterlere tabiyse kayıt sonradan okunamaz hâle gelir.
5. Kapanışın tanımsız olması: iş “bitti” denildiği için biter, bir kritere ulaşıldığı için değil. Aynı sorun üç hafta sonra tekrar açıldığında elde karşılaştırılacak bir şey olmaz.