OK, NOK, rework ve hurda ne demek?

Bu dört kelimeyi ezberlemek yerine aralarındaki sırayı görmek daha işe yarar. Kontrol bir soru sorar ve iki cevaptan birini üretir: uygun ya da uygunsuz. Uygunsuz cevabı ise ikinci bir soruyu açar: bu parçaya ne yapılacak?

1. Kontrol yapılır ve parça değerlendirilir.
2. Sonuç OK ise parça akışa devam eder ve zincir orada biter.
3. Sonuç NOK ise parça ayrılır ve bir karar bekler.
4. Karar, düzeltmeye alma (rework), kullanılamaz sayma (hurda) ya da tanımlı bir onayla olduğu gibi kullanma yönünde verilir.

Bu zincirin en çok atlanan halkası üçüncü adımdır. NOK bulunmuş ama henüz kararı verilmemiş parçalar sahada gerçek bir durumdur ve çoğu tabloda karşılığı yoktur; o parçalar ya erkenden rework kolonuna yazılır ya da hiç yazılmaz. İkisi de kaydı bozar.

OK, parçanın kendisine uygulanan kontrol kriterini sağladığı anlamına gelir. Sağladığı kriter, o kontrolde bakılan kriterdir — daha fazlası değil. Görsel bir kontrolde OK verilen bir parça, ölçüsel olarak da uygun olduğunu göstermez; yalnızca bakılan özellikte uygun olduğunu gösterir.

Bu incelik raporlarda önemlidir. “OK” yazan bir satırın neyi kapsadığı, ancak o satırın hangi kontrol kriterine bağlı olduğu yazılıysa anlaşılır. Kriteri yazılmamış bir OK, aylar sonra hangi soruya cevap verdiği bilinmeyen bir cevaptır.

NOK — “not OK”, Türkçede uygunsuz — parçanın kritere uymadığı anlamına gelir. Bir sonuçtur, bir karar değildir: parçanın akıbeti hakkında hiçbir şey söylemez. Aynı parti içinde NOK bulunan parçaların bir kısmı düzeltilebilir, bir kısmı düzeltilemez ve bir kısmı hakkında henüz karar verilmemiş olabilir.

NOK kaydının değerini artıran şey, uygunsuzluğun türünün de yazılmasıdır. Yalnızca adet yazan bir kayıt “kaç tane” sorusuna cevap verir; türü de yazan bir kayıt “neden” sorusunun araştırılabilmesini sağlar. Tür alanı olmayan bir tabloda tekrar eden bir kusur, tekrar ettiği fark edilmeden geçer.

Rework, NOK bulunmuş bir parçanın tanımlı bir işlemle uygun hâle getirilmesi kararıdır. Terim hem kararı hem işlemi anlatmak için kullanılır, bu yüzden bir tabloda “rework” kolonunun neyi saydığı açıkça yazılmalıdır: düzeltmeye alınan parça sayısı mı, düzeltmesi tamamlanmış parça sayısı mı?

İkisi arasındaki fark, iş sürerken büyüktür. Vardiya sonunda düzeltmeye alınmış ama henüz bitmemiş parçalar varsa, iki tanım iki farklı rakam üretir ve ertesi gün ikisi karşılaştırıldığında tutarsızlık görünür. Ekiplerin çoğu tamamlanmış adedi yazmayı tercih eder, ama önemli olan hangisinin seçildiğinin belli olmasıdır.

Rework kararının nasıl verildiği, hangi talimatla uygulandığı ve sonrasındaki tekrar kontrolün neden zorunlu olduğu ayrı bir konudur; bunlar için rework rehberine bakılabilir. Burada tutulması gereken tek nokta şudur: rework, NOK'un alt kümesidir ve NOK'tan düşülmez.

Hurda — scrap ya da iskarta olarak da geçer — parçanın kullanılamaz sayılıp akıştan kalıcı olarak çıkarılmasıdır. Kararın kalıcılığı tanımın en önemli kısmıdır: hurdaya ayrılan bir parça geri döndürülemez, bu yüzden karar genellikle tanımlı bir yetkiye bağlanır.

Hurda kararının kaydı iki soruya birden cevap vermelidir: hangi parça hurdaya ayrıldı ve ayrıldığı fiziksel olarak nasıl güvence altına alındı? İkinci soru genellikle atlanır, ama karışmaların önemli bir kısmı hurdaya ayrılmış parçaların ayrı tutulmamasından çıkar.

Dört terim, kararı verilmiş parçaları anlatır. Sahada ise sürekli olarak beşinci bir durum vardır: uygunsuz bulunmuş ama akıbeti henüz belirlenmemiş parça. Çoğu tabloda bu durumun bir kolonu yoktur ve bu eksiklik, iş sürerken en çok yanlış anlaşılan şeydir.

Karar bekleyen parçalar için sahada kullanılan yaygın karşılıklar “karantina”, “blokaj” ve “şüpheli stok”tur. Üçü de aynı fiziksel durumu tarif eder: parça akışın dışındadır, ama hakkında henüz bir karar yoktur. Bu parçaların ayrı bir yerde ve etiketli tutulması, karışmayı önleyen tek düzendir.

• Karar bekleyen adet, uygunsuz adedin içindedir; ayrı bir uygunsuzluk değildir.
• Karar bekleyen parçalar rework kolonuna erkenden yazılmaz — yazılırsa yapılmamış bir işlem yapılmış görünür.
• Bekleyen adet raporlanıyorsa, o raporun tarihinde bekliyor olduğu da yazılır; bekleme geçici bir durumdur ve rapor sabittir.
• Bekleme uzadıkça maliyet artar, çünkü parça yer kaplar ve planı bloke eder. Karar süresinin kendisi izlenmeye değer bir bilgidir.

Aynı tabloda iki dilin karışık kullanılması yaygındır ve tek başına bir sorun değildir. Sorun, aynı kavramın iki farklı satırda iki farklı kelimeyle yazılıp sonradan iki ayrı kavram sanılmasıdır. Aşağıdaki karşılıklar, sahada en sık rastlanan kullanımlardır.

Bir rapor formatı hangi kelimeyi istiyorsa o kelime yazılır; kayıt içinde ise tek bir karşılığa sadık kalmak sonradan arama yapmayı kolaylaştırır. İki kelimenin aynı şeyi anlattığı bilgisi bir yere yazılmadığı sürece, o bilgi yalnızca onu bilen kişinin kafasındadır.

Bu dört hatanın ortak noktası, hepsinin tek tek küçük ve makul görünmesidir. Toplamda ortaya çıkan sonuç ise şudur: rapordaki rakamların birbirini tutmaması ve tutmadığının ancak müşteri sorduğunda fark edilmesi.

Bu dört kelimenin kullanımı, sanıldığı kadar standart değildir. Aynı sektörde çalışan iki firma aynı kelimeyi farklı sınırlarla kullanabilir ve ikisi de kendi içinde tutarlıdır. En sık rastlanan farklar aşağıdaki gibidir.

• Bazı organizasyonlarda “rework” yalnızca hattın içinde yapılan düzeltmeyi anlatır; hattın dışına çıkan iş ayrı bir adla anılır.
• Bazılarında NOK, yalnızca müşteriye bildirilen uygunsuzluklar için kullanılır; iç kontrolde bulunanlar başka bir kelimeyle yazılır.
• Hurda kararının kimde olduğu değişir: bir yerde vardiya sorumlusu, başka bir yerde yalnızca kalite yöneticisi verebilir.
• Türkçe ve İngilizce terimlerin aynı tabloda karışık kullanılması yaygındır; “ret”, “red”, “NOK” ve “uygunsuz” aynı kolonda birlikte görülebilir.

Pratik sonuç şudur: bir rapor yazılmadan önce terimlerin karşılığı teyit edilir. Karşılıklar müşteri prosedürüyle belirlenir ve varsayılamaz. Bir kelimenin ne anlama geldiğini yanlış varsaymak, rakamı yanlış yazmaktan daha zor fark edilir.

Dört terimin hepsi bir karara işaret eder, ama kararların sahibi aynı değildir. OK ve NOK, kontrolü yapan kişinin verdiği parça bazındaki sonuçlardır. Rework ve hurda ise sonucun ardından gelen ve genellikle tanımlı bir yetkiye bağlanan kararlardır.

• Kontrolü yapan kişi: parçanın kritere uyup uymadığını belirler ve sonucu yazar.
• Vardiya ya da ekip sorumlusu: çoğu organizasyonda rutin rework kararını verebilir.
• Kalite sorumlusu: hurda kararı ve kapsam dışına çıkan durumlar genellikle bu düzeyde onaylanır.
• Müşteri: sapma onayı ve şartname dışı kullanım yalnızca yazılı müşteri onayıyla mümkündür.

Yetki dağılımının yazılı olması, kararın hızını artırır. Yetkinin belirsiz olduğu ekiplerde parçalar karar bekleyerek bekler ve bekleme, kararın kendisinden daha pahalıya gelir. Dağılım müşteri prosedürüyle belirlenir ve varsayılmaz.

Rapora yazarken üç kural işi büyük ölçüde güvence altına alır. Birincisi, her adet kendi kolonunda ve sayıldığı gibi yazılır; hiçbir sayı diğerinden hesaplanmaz. İkincisi, kolonun neyi saydığı raporun kendisinde tanımlıdır. Üçüncüsü, sıfır boş bırakılmaz — açıkça sıfır yazılır.

Sayıların yazım biçimi de bir karardır. Binlik ayırıcı kullanılan bir rakam, farklı dil ayarlarındaki bir tabloda farklı okunabilir; bu yüzden operasyon kayıtlarında adetleri ayırıcısız yazmak en güvenli yoldur. Bir adet rakamının iki farklı sayı olarak okunabilmesi, düzeltilmesi en pahalı hatalardan biridir.